Je hebt de claim vast wel eens voorbij zien komen: slaap te weinig en je testosteron kakt in. Het getal erbij, een daling van 10 tot 15 procent na een week van vijf uur slaap per nacht, duikt al vijftien jaar op in elke listicle over mannengezondheid. Een recentere studie onder 4236 mannen zet daar grote vraagtekens bij, en wijst bovendien een heel andere leeftijdsgroep aan als het echte risico.
Tijd om die twee onderzoeken naast elkaar te leggen, want ze spreken elkaar deels tegen en dat is precies waar het interessant wordt.
Het bewijs komt van tien mannen in een slaaplab
De claim die je overal tegenkomt, komt uit een brief in het wetenschappelijke tijdschrift JAMA, gepubliceerd op 1 juni 2011 door onderzoekers Eve Van Cauter en Rachel Leproult van de University of Chicago. Het ging om tien gezonde mannen van gemiddeld 24 jaar oud, geworven rond de campus. Zij sliepen eerst drie nachten tot tien uur, gevolgd door acht nachten van minder dan vijf uur, allemaal in een slaaplab met bloedafname elke 15 tot 30 minuten.
Het resultaat: na die week van slaaptekort lag hun testosteron 10 tot 15 procent lager, met de laagste waarden tussen 14.00 en 22.00 uur. Van Cauter zei destijds in het persbericht van University of Chicago Medicine dat te weinig slaap en slechte slaapkwaliteit steeds meer gezien worden als verstoorders van je hormoonhuishouding.
Tien proefpersonen is weinig, maar het onderzoek was gecontroleerd en de dalingen werden met bloedwaarden gemeten, geen vragenlijst. Daarom bleef het citaat jarenlang overeind.
Een studie van 4236 mannen tekent een ander beeld
In 2023 publiceerde een onderzoeksteam onder leiding van Hernández-Pérez een analyse in het tijdschrift Andrology, gebaseerd op gezondheidsdata van 8748 Amerikaanse volwassenen uit de nationale NHANES-enquête van 2011 tot 2016, waarvan 4236 man. Geen slaaplab, maar een vergelijking van zelfgerapporteerde slaapduur met gemeten testosteronwaarden bij een veel grotere en diversere groep.
De uitkomst verrast: bij de totale groep mannen vonden de onderzoekers geen enkel verband tussen slaapkwaliteit en testosteron. En bij slaapduur draaide het patroon per leeftijdsgroep zelfs om.
Jong en moe is blijkbaar geen testosteronprobleem
Bij mannen tussen de 20 en 40 jaar hing zes uur slaap of minder juist samen met een hogere kans op hoog testosteron in plaats van laag. De onderzoekers vonden hiervoor een oddsratio van 3,62, wat betekent dat kort slapende mannen in die leeftijdsgroep ruim drie keer zo vaak hoge testosteronwaarden hadden als mannen die zeven tot acht uur sliepen.
Dat is precies het tegenovergestelde van wat de slaaplabstudie uit 2011 suggereert. De onderzoekers van de NHANES-studie benadrukken wel dat het om een dwarsdoorsnede gaat: ze maten op één moment, dus een oorzaak-gevolgrelatie kunnen ze niet aantonen. Het kan ook zijn dat jonge mannen met veel testosteron en energie simpelweg minder slaap nodig hebben of nemen, niet dat weinig slaap hun testosteron opstuwt.
Boven de veertig keert het verhaal om
Bij mannen tussen 41 en 64 jaar lag het precies andersom: niet te weinig, maar te veel slapen hing samen met lager testosteron. Negen uur slaap of meer gaf een oddsratio van 2,03 voor een lage testosteronwaarde, en in een aanvullende analyse zelfs 3,44. Bij mannen van 65 jaar en ouder vonden de onderzoekers geen enkel significant verband meer.
Met andere woorden: het idee dat "meer slaap altijd beter is voor je hormonen" gaat voor middelbare mannen niet zomaar op. Veel slaap kan ook een signaal zijn van onderliggende vermoeidheid, een ander gezondheidsprobleem, of een leefstijl waarin iemand toch al minder vitaal is, en dat drukt dan samen met het testosteron.
Dat sluit aan bij een patroon dat je op meer vlakken van mannengezondheid ziet: cijfers die eenduidig lijken, blijken bij nadere analyse sterk leeftijdsafhankelijk. Hetzelfde geldt voor de link tussen VO2 max en levensverwachting, waar leeftijd en trainingsstatus ook flink uitmaken wat een gezonde waarde is.
Waarom geen van beide studies het hele verhaal vertelt
De twee onderzoeken meten eigenlijk iets anders. De JAMA-studie uit 2011 toont een direct, experimenteel effect van acute slaapdeprivatie op tien jonge mannen in een gecontroleerde omgeving. De NHANES-studie uit 2023 toont een statistisch verband in een enorme, diverse steekproef uit het echte leven, zonder dat iemand werd blootgesteld aan een vastgelegd slaapschema.
Beide hebben hun beperking. Tien mensen is te weinig om stevige conclusies op te bouwen voor de hele bevolking. Maar 4236 mensen op één meetmoment kan dan weer geen oorzaak van gevolg onderscheiden. Je kunt dus niet zomaar zeggen welke studie "gelijk heeft". Wat je wel kunt zeggen: de simpele regel "minder slaap, minder testosteron" is te grof voor de werkelijkheid.
Dat past ook bij hoe voorzichtig je sowieso met losse testosteronclaims moet omgaan. Zo bleek eerder al dat te veel eiwit eten je testosteron kan laten dalen, een bevinding die net als deze slaapstudies makkelijk tot een halve waarheid wordt teruggebracht zodra hij in een Instagram-post belandt.
Wat je vanaf vanavond anders doet
Ben je in de twintig of dertig en haal je een paar nachten per week zes uur slaap, dan is er volgens deze cijfers geen directe reden om in paniek te raken over je testosteron. Chronisch te weinig slapen blijft natuurlijk om andere redenen een slecht idee, denk aan concentratie, herstel en humeur, maar de testosteronangst specifiek is minder onderbouwd dan de meeste artikelen je laten geloven.
Zit je boven de veertig en slaap je structureel negen uur of meer terwijl je je toch moe voelt, dan is dat wel een signaal om serieus te nemen. Niet om zelf aan de slaapduur te gaan sleutelen, maar om het te laten checken bij de huisarts, zeker als je toch al tot de mannen hoort die liever geen afspraak maken totdat het al misgaat. Een bloedtest zegt meer dan een uur meer of minder op de wekker.